IPN poczeka jeszcze chwilę na nową ustawę

- Wiele rzeczy wymaga oszlifowania - przyznaje w rozmowie z "Polską" poseł Arkadiusz Rybicki. Tłumaczy, że opóźnienie prac nad ustawą wynika przede wszystkim z tego, że Rządowe Centrum Legislacji wciąż jeszcze nie uporało się z ustawą hazardową. - Ale powinno skończyć prace za kilka dni, a wtedy natychmiast zabierze się za ustawę o Instytucie - zapewnia poseł Rybicki.

Kiedy "Polska" napisała w minioną sobotę o planowanych zmianach w ustawie regulującej funkcjonowanie instytucji, która w obecnym dwudziestoleciu budziła największe emocje, natychmiast rozległy się głosy krytyki. Recenzenci ustawy, zwłaszcza ci wywodzący się z opozycji, podnosili, że nowela zmierza do osłabienia roli prezesa IPN, a tym samym ubezwłasnowolnienia samego Instytutu. A także to, że powszechny i niemal niczym nieskrępowany dostęp do zasobów zgromadzonych przez tę instytucję, w gruncie rzeczy jest tylko fasadą, gdyż w rezultacie z powodu niedoróbek prawnych musi prowadzić do jeszcze większego ograniczenia dostępu do archiwów. - Naszą intencją jest ujawnianie, dlatego prace nad ustawą będą szły właśnie w tym kierunku - zapewnia Arkadiusz Rybicki. Ale, jak się okazuje, niedoskonałości w znowelizowanej ustawie jest znacznie więcej.

Jak mówi Andrzej Gwiazda, legendarny działacz podziemia solidarnościowego, a dziś członek kolegium IPN, z ustawy ma zniknąć zapis mówiący o tym, że w zakresie zainteresowań Instytutu, oprócz organów bezpieczeństwa komunistycznej Polski, znajdują się także instytucje cywilne i wojskowe państw obcych o podobnych zadaniach. Oznacza to, że IPN nie ma prawa nawet archiwizować dokumentów dotyczących działalności Stasi, KGB, Gestapo, NKWD czy Securitate, jeśli te nie dotyczą zbrodni wojennych czy przeciwko ludzkości. Przy takim ustawieniu prawa Instytut nie miałby prawa np. zajmować się zbrodnią popełnioną w Katyniu, gdyż oficjalnie nie została ona uznana za zbrodnię przeciwko ludzkości ani żadną inną.

- To może skutkować także tym, że np. dawny rezydent KGB w Polsce mógłby zostać prezesem Instytutu i nikt nie miałby prawa mu nic zarzucić - mówi ironicznie Gwiazda.

Szef Kolegium IPN, prof. Andrzej Chojnowski, zwraca uwagę na jeszcze inny aspekt nowelizowanej ustawy. A mianowicie to, że znosi ona tzw. anonimizację i dziś ofiary represji, jeśli poproszą o dokumenty zbierane przez PRL-owskie służby na ich temat, mają dostać je wraz z danymi swoich gnębicieli. Jeśli ukrywają się oni pod pseudonimami - to do pracowników IPN należy, aby je rozszyfrować i podać ofierze. - To szlachetny zamysł, lecz trudny, wręcz niemożliwy do zrealizowania - zauważa prof. Chojnowski. A w istotny sposób opóźni dostęp do teczek i zrzuci cały ciężar zaniechanej lustracji na pracowników archiwum, niekoniecznie mających do tego przygotowanie.

Tymczasem nowa ustawa zakłada, że także oprawcy będą mogli dostać dokumenty ich dotyczące. Oni nie będą mieli wątpliwości, jakie osoby kryją się pod pseudonimami. I będą mieli czas i szanse, aby się przygotować do ewentualnych spraw sądowych, jakie mogą zechcieć wytoczyć im ich ofiary. - Zmiany ustawy o IPN idą nie tylko w kierunku jego osłabienia, ale wręcz sparaliżowania pracy - ocenia Andrzej Gwiazda.